Nhận dạng các loài cá có độc ở biển và sông miền Nam: loài nào tuyệt đối không ăn, loài nào có gai độc khi làm cá
Ở miền Nam, cá là món ăn hằng ngày, từ con cá tát mương sau vườn đến mẻ cá ghe biển mới cập bến. Nhưng có những loài nhìn rất bình thường lại mang độc tố nấu chín không hết, có loài chỉ cần một bộ phận như túi mật đã đủ gây suy gan, suy thận. Lại có loài không độc khi ăn nhưng gai vây chứa nọc, đâm vào tay lúc làm cá đau đến ngất.
Việc cần làm ngay
- Ngừng ăn ngay và báo cả mâm khi thấy tê môi, tê lưỡi, tê đầu ngón tay, chóng mặt sau bữa cá.
- Gọi 115 hoặc đưa đến bệnh viện gần nhất có máy thở, kể cả khi triệu chứng còn nhẹ; người lơ mơ còn thở thì đặt nằm nghiêng an toàn (đọc bài).
- Lỡ nuốt mật cá trắm, cá chép: đi viện ngay dù chưa đau bụng, vì suy thận, suy gan có thể đến sau vài giờ.
- Bị gai cá đâm: rửa vết thương, lấy gai còn cắm nông, ngâm vùng bị đâm trong nước ấm khoảng 43–45 độ C chừng 30 phút rồi đi khám.
- Mang theo con cá, phần cá còn lại hoặc chụp ảnh để bác sĩ xác định loài.
Bốn vụ việc gần đây
Theo báo Đại biểu Nhân dân, từ 25 đến 27/3/2026, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ tiếp nhận ba người ở xã Phụng Hiệp ngộ độc sau khi nấu canh chua từ cá bắt trong vườn. Khoảng một giờ sau bữa ăn, hai người đàn ông 64 tuổi tê môi, tê đầu ngón tay ngày càng nặng; hai ngày sau một người hàng xóm ăn cùng loại cá cũng nhập viện. Loại cá người dân gọi là cá lóc mít thực chất là cá nóc nước ngọt chứa tetrodotoxin. Cả ba được cứu sống.
Theo Tuổi Trẻ, ngày 23/8/2025, một người đàn ông đi câu biển nấu và ăn trọn một con cá nóc khoảng 200 g, hai mươi phút sau đau đầu dữ dội, lơ mơ và tử vong trên đường đi viện. Hai người chỉ húp nước canh cũng bị tê tay. Tháng 12/2025, một phụ nữ 66 tuổi ở Bắc Ninh uống rượu pha mật cá trắm khoảng 3 kg để chữa đau đầu, bị suy gan cấp, men gan tăng gần 250 lần, phải lọc máu mới qua khỏi. Tháng 3/2025, một ngư dân ở Trường Sa bị cá mao tiên đâm vào bàn chân, sưng đau phải cấp cứu tại bệnh xá đảo.
Độc tố cá nóc và độc tố trong mật cá không mất khi nấu, kho, nướng hay ngâm rượu. Không có cách chế biến nào làm chúng an toàn.
Nhóm 1: Cá có độc khi ăn, không nên chế biến
Đây là những loài hoặc bộ phận gây ngộ độc qua đường ăn uống. Hình dưới để nhận dạng, không phải để tự sơ chế loại bỏ phần độc.
Ngoài cá, tetrodotoxin còn có trong so biển, bạch tuộc vòng xanh và một số loài ốc biển. Tiến sĩ Nguyễn Trung Nguyên, Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai, cảnh báo có trường hợp cá nóc bị chế biến thành chả cá, cá khô tẩm mè để bán, người mua rất khó nhận ra. Xem thêm về so biển, cá nóc (đọc bài) và ốc biển độc (đọc bài).
Nhóm 2: Cá có gai độc khi bắt, làm cá
Những loài này thường không gây ngộ độc khi ăn chín, nhưng gai vây hoặc ngạnh có tuyến nọc. Tai nạn hay xảy ra khi gỡ lưới, lội bãi, làm cá ngoài chợ.
Theo Nhà thuốc Long Châu, khi bị gai cá ngát và các loài cá có gai độc đâm, nên rửa vết thương bằng nước sạch hoặc nước muối loãng, lấy gai còn cắm nông, ngâm vùng bị đâm trong nước ấm khoảng 43–45 độ C trong 30 phút, không hơ lửa, rồi đi khám. Thử nước bằng tay lành trước để tránh bỏng. Theo Cẩm nang MSD, gai cá đuối đâm vào ngực, bụng, cổ hoặc xuyên qua chi thì không tự rút ra mà giữ nguyên, đưa ngay đến bệnh viện.
Dấu hiệu nguy hiểm, khi nào phải đi viện ngay
Ngộ độc cá nóc có thể bắt đầu từ 10 phút đến vài giờ sau ăn. Không có thuốc giải đặc hiệu; người bệnh sống được nhờ được hỗ trợ thở và tuần hoàn kịp thời. Gọi 115 khi có:
- Tê môi, lưỡi, mặt, đầu ngón tay, ngón chân sau khi ăn cá, ốc.
- Nói khó, nuốt khó, yếu tay chân, khó thở.
- Đau bụng dữ dội, nôn, tiêu chảy, tiểu ít sau khi nuốt mật cá.
- Bị gai cá đâm mà đau lan rộng, ngất, khó thở, nôn nhiều, hoặc gai đâm vào ngực, bụng, cổ.
- Đỏ bừng mặt, nổi mẩn, nhức đầu sau khi ăn cá ngừ, cá thu bảo quản không lạnh; xem thêm về ngộ độc histamin (đọc bài).
Không được làm
- Ăn cá nóc dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả khi người bán nói đã làm sạch gan, trứng.
- Nấu cá lạ, cá nhỏ không biết tên bắt ở mương vườn, bãi biển; nhiều loài cá nóc nhỏ rất giống cá thường.
- Nuốt sống hoặc ngâm rượu mật cá trắm, cá chép để chữa bệnh: độc tố trong mật gây suy thận, suy gan.
- Gây nôn, cho uống thuốc nam khi người bệnh đã tê, nói khó, lơ mơ: dễ sặc và mất thời gian vàng.
- Hơ lửa, đắp lá, nặn máu chỗ bị gai cá đâm: dễ bỏng, nhiễm trùng.
- Rút gai cá đuối cắm sâu ở ngực, bụng, cổ: có thể gây chảy máu ồ ạt.
Phòng tránh ngộ độc và tai nạn do cá
- Chỉ mua cá quen, rõ loài, ở nơi bán uy tín; không mua cá khô, chả cá không rõ nguồn gốc.
- Ngư dân, người đi câu: thả bỏ cá nóc ngay, không mang về, không bán.
- Bỏ túi mật khi làm cá, tuyệt đối không dùng mật cá làm thuốc.
- Mang găng dày, dùng kẹp khi gỡ lưới, làm cá dìa, cá ngát, cá đuối; lội bãi thì mang giày và kéo lê chân để cá đuối bỏ đi.
- Ướp lạnh cá biển ngay sau khi mua, không để cá ngừ, cá thu ngoài nắng.
- Dạy trẻ không bắt, không nghịch con cá phình bụng tròn như quả bóng.
Nguồn tham khảo
- Đại biểu Nhân dân: Cảnh báo ngộ độc cá nóc nước ngọt (27/3/2026)
- Tuổi Trẻ: Tử vong do ăn loại cá độc hơn xyanua gấp 275 lần (20/9/2025)
- Đại biểu Nhân dân: Uống mật cá trắm chữa đau đầu, một phụ nữ suy gan cấp nguy kịch (3/12/2025)
- VOV: Bệnh xá đảo Trường Sa cấp cứu ngư dân bị cá mao tiên đâm vào chân (3/2025)
- Nhà thuốc Long Châu: Bị cá ngát đâm làm sao hết nhức? Cách sơ cứu khi bị cá có độc tấn công
- Cẩm nang MSD: Cá đuối gai độc đốt
Ảnh minh họa: Dotun55 / Wikimedia Commons, giấy phép CC BY-SA 4.0.
Bài viết do ban biên tập tổng hợp từ khuyến cáo của bác sĩ và báo chí, chỉ để tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị y tế. Khi có dấu hiệu nặng, gọi ngay 115.
Chia sẻ bài viết để người thân cùng biết
Tham gia nhóm Facebook Chống Độc Miền Nam để nhận cảnh báo mới mỗi ngày →
